Праблемныя пытанні сістэмы адукацыі ў Беларусі абмеркавалі на нарадзе ў Прэзідэнта

Сёння ў праграме мы будзем часта гаварыць пра тое, чаму трэба вучыцца або чаму ўжо навучыліся. Ці то арганізацыя зімовага адпачынку, кіраванне заўсёды актуальнай сістэмай ЖКГ або праца на месцах. Ну, а пакуль менавіта пра тую сферу, у якой слова "вучыцца" мае літаральны сэнс. З дзяцінства мы памятаем афарызм - "грызці граніт навукі". Многія, мабыць, лічаць яго народным. Хоць мае ён дакладнага аўтара і дату нараджэння. Амаль 100 гадоў таму, у 1922, Леў Троцкі на V з'ездзе моладзі заявіў літаральна: "Вучыцеся, грызіце маладымі зубамі граніт навукі, гартуйцеся і рыхтуйцеся на змену!"

Размова сёння не аб правадыру рускай рэвалюцыі, хоць у гэтым закліку, на наш погляд, ён быў дакладны. І яго метафара - "граніт навукі", пагадзіцеся, добрая настолькі, што стала народнай. Але калі навуку або назапашаныя веды сапраўды можна параўнаць з фундаментальнай камлыгай, то сістэма адукацыі фізічна не можа дазволіць сабе застыць у граніце, г. зн. спыніцца ў развіцці і не змяняцца разам з грамадствам і часам. А лепш нават на крок апярэджваць яго.

Гэты тэзіс даказвае ўся гісторыя савецкай школы і наша кароткая, але суверэнная, свая гісторыя. Возьмем школу… Памятаеце, з якім запалам у сярэдзіне 90-х мы крытыкавалі школьныя падручнікі і ўзвышалі Глабальную павуціну. Маўляў, там - усе адказы, навошта нам пыльныя канспекты і цяжкія фаліянты. А вось сёння разумеем: у Інтэрнэце каштоўных ведаў крупінкі, а асноўная маса - фальшывая, або, як модна гаварыць, фэйкавая, інфармацыя. Ды і складана ўявіць, што калі-небудзь у школу дзеці будуць хадзіць без гэтага галоўнага сімвала навучання. Хоць тэхналогіі, вядома, не стаяць на месцы.

Падручнік патрэбен як базіс, і павага да гэтай найважнейшай для школьніка кнігі павінна быць выхавана. Зрэшты, і сама кніга таксама не мае права застыць у сваім развіцці. Вось яны - сучасныя беларускія крыніцы ведаў, адаптаваныя да запыту часу. Так, і гэтая інфармацыя, вядома, ёсць у Інтэрнэце. Але больш надзейна, калі ўсё пад рукой, нават калі няма вай-фая.

Або яшчэ прыклад. Памятаеце, з якім натхненнем мы крытыкавалі ўрокі працы і фізкультуры. Маўляў, перажытак мінулага, марнаванне часу, траўматызм і гэтак далей. У выніку падрасло цэлае пакаленне мужчын, якія не тое што гэблі ў руках не трымалі - цвіка не могуць забіць. Яшчэ адзін савецкі класік Уладзімір Маякоўскі зваў такіх людзей "воблака ў штанах". Аказалася, што тыя самыя ўрокі выхоўвалі павагу да працы і прыцягвалі да спорту, гартавалі здароўе і фарміравалі дасканалых асоб.

Такіх прыкладаў можам прывесці мноства: і пра сістэму ўступных тэстаў, і пра захапленне прыватнымі ВНУ, і пра Балонскі працэс, і тым больш аб практычнай сутнасці любога навучання. Не можа сучасная сістэма адукацыі застыць у граніце. Мадэрнізаваць і карэкціраваць яе пад запыты грамадства, эканомікі і дзяржавы трэба ўвесь час і своечасова, каб падрасла змена, якой любы граніт навукі па зубах.

Менавіта гэтаму пытанню Прэзідэнт у пятніцу прысвяціў глыбокую і прадметную нараду па самых адчувальных пытаннях нашай сістэмы адукацыі. Лейтматыў такі: усе навэлы акуратныя і пралічаныя, у кожным пытанні ідзем ад жыцця, а не па буквары. І на любым этапе мадэрнізацыі ў нас не можа быць догмаў. Трэба перагледзець баланс тэстаў і іспытаў - пралічылі і зрабілі. Трэба вярнуць магістратуру навукоўцам і наватарам - вяртайце. Варта адмовіцца ад надуманых прадметаў накшталт АБЖ - прыбірайце іх з праграмы.

Як гэта было і як будзе змяняцца базавая, сярэдняя, тэхнічная і вышэйшая школа? Ключавыя параграфы мадэрнізацыі прааналізаваў Андрэй Крывашэеў.

Не ламаць нацыянальную сістэму адукацыі, а паступова і спакойна ўдасканальваць яе пад патрэбнасці часу, эканомікі і сучаснага грамадства. Пры гэтым ісці ад жыцця і рыхтаваць новае пакаленне беларусаў для рэальнага жыцця. З такім глабальным пасылам у пятніцу Прэзідэнт Беларусі праводзіць комплексную нараду аб развіцці беларускай школы. Сярэдняй, прафесійнай і вышэйшай.

Размова, сапраўды, не раптоўная. Да яе рэгулярна вяртаюцца ўжо два дзесяцігоддзі. Логіка такая: сістэма адукацыі павінна змяняцца ў рытме нашага часу. Ні рэвалюцыі, ні застою ў гэтай найважнейшай сферы Беларусь сабе дазволіць не можа. Адгэтуль столькі ўвагі навацыям і строгі кантроль над вынікам. Першы базіс - ВНУ павінны рыхтаваць практыкаў сваёй справы, а не тэарэтыкаў пазаўчарашняга дня.

Паводле звестак профільнага міністэрства, па чатырох з пяці спецыяльнасцяў ужо скарочаныя тэрміны навучання. Практыка - з першага курсу. Лідары ў гэтай справе - машынабудаўнікі, аграрыі, медыкі і айцішнікі. Пры гэтым інфармацыйныя тэхналогіі - ужо рэальнасць амаль для ўсіх галін ведаў, пачынаючы са школьных праграм. Даніна часу.

Зрабіць сучасны падручнік для школы і вярнуць да яго давер і павагу школьнікаў - звышзадача апошніх мінімум дзесяці гадоў. Збольшага гэта атрымалася. З першага па восьмы класы - цалкам новая лінейка падручнікаў. Паводле водзываў бацькоў, перамены хутчэй на лепшае. Падручнікі сталі больш навочныя, больш простыя для засваення, і нават такі нюанс, як актуальнасць ведаў, у іх улічаны.

Ёсць і заслужаная крытыка. Складаныя тэмы, універсітэцкая глыбіня ў базавай школе. Дзіця губляецца ў аб'ёме ведаў - у выніку страчвае прыроджаную цікаўнасць і цягу да вучобы. Прэзідэнта цікавіць: каму гэта трэба?

Праз паўгода ў Ігара Арлова сканчаецца размеркаванне, але на гэтым малады настаўнік не збіраецца развітвацца са школай. Мара дзяцінства - выкладаць упадабаны прадмет - хімію.

Сёння кожны дзень па 6 урокаў, плюс факультатывы, платныя кружкі і класнае кіраўніцтва. З гэтага збіраецца зарплата, каб забяспечваць маладую сям'ю. Ігар прызнаецца: як бы ні хацелася пралабіраваць свой прадмет, складаная хімія ў сёмым класе - гэта ўсё ж рана.

Можна, вядома, дагрузіць дзіця факультатывамі і дамашнімі заданнямі ў шкоду здароўю, адпачынку, развіццю і спорту. Але тут пазіцыя Прэзідэнта адназначная: аснова ведаў павінна фарміравацца ў школьных класах, а не дома. Для гэтага патрэбныя ўмовы для выкладчыкаў. Дзіка ж, калі да школы 30 кіламетраў у адзін бок, тут нават павышаная зарплата спецыяліста выдатку не пакрые.

Сярэднія лічбы зарплат за снежань - 907 рублёў у настаўнікаў і амаль 1,5 тысячы ў прафесарска-выкладчыцкага складу. Крыху з улікам важнасці місіі настаўніка і разбежкі ў рэгіёнах.

Ратуе профільныя класы і матывацыя - прызнаецца рэктар галоўнай педагагічнай ВНУ краіны.

Беларуская сістэма адукацыі кансерватыўная. Для выхавання сучаснага чалавека дае і веды, і навыкі. Адгэтуль урокі працы ў школе, працоўныя майстэрні ў каледжах і лабараторыі ў ВНУ. Вядома, не ўсюды. Але пачынаць трэба са школы - упэўнены Прэзідэнт.

Адукацыйную практыку падтрымлівае і бізнес. Проста так выходзіць больш танна, чым перавучваць выпускніка на вытворчасці. Усяго ў краіне ўжо сотня адукацыйных цэнтраў і лабараторый, сумесных з айчыннымі і сусветнымі кампаніямі. Добры прыклад - аўтамеханічны каледж. Ад рухавіка ўнутранага згарання да найскладанейшых сістэм электрамабіля тут вывучаюць у рэальную велічыню. Ёсць нават свой сэрвісны цэнтр - практыка дазваляе зарабляць.

Але ёсць і зваротныя прыклады. Далёкія ад практыкі і проста разумнага сэнсу прадметы. Напрыклад, АБЖ або "Школа актыўнага грамадзяніна" - пакаванне замест зместу.

Ад лішніх прадметаў у школе да лішніх спецыялістаў "з дыпломам". Калі эканоміка проста не ў сілах пераварыць і працаўладкаваць такую колькасць юрыстаў, менеджараў і эканамістаў. Узгадніць попыт на рынку працы і прапанова ад вышэйшай школы - бадай, самая цяжкая задача для сістэмы адукацыі.

Апроч колькасці выпускнікоў, пытанні ў рынку працы выклікае і іх якасць. Рэальная эканоміка не зразумела і не прыняла двухступенную сістэму бакалаврыята і магістратуры. У выніку даручэнне - сістэму адладзіць, вярнуўшыся да выпускнікоў - спецыялістаў і магістрантаў, для інавацыйнай выкладчыцкай і навуковай будучыні.

За такі падыход на нарадзе выступіла Марына Ільіна. Дырэктар гімназіі, член спецфонду, маці дваіх дзяцей лічыць, што толькі сёння паспела да магістратуры.

Такі падыход рэалізаваны і ў сталічнай педагагічнай ВНУ. Магістратура тут - для падрыхтоўкі настаўніцкай эліты.

Яшчэ адной прыступкай у падтрымцы і развіцці талентаў стане дзіцячы тэхнапарк. Па сутнасці, ствараецца школа-інкубатар вундэркінда. Мэта - сабраць геніяў з усіх абласцей ведаў ад матэматыкі да літаратуры, павысіўшы тым самым агульны ўзровень ведаў. Свет ведае паспяховыя прыклады, хоць задача вельмі цяжкая.

Аб якасці нацыянальнай школы - красамоўныя лічбы экспарту адукацыйных паслуг. Беларускія альма-матар сёння выбірае каля 25 000 студэнтаў больш чым з сотні краін свету. Валам на ўсе навучальныя ўстановы экспарт ацэньваецца амаль у 100 мільёнаў долараў.

Плюс - у Кітай, Індыю, Лацінскую Амерыку, краіны СНД і Афрыку пастаўляем навучальныя праграмы пад ключ - гэта тэхнічныя спецыяльнасці, "сінія каўнерыкі". Калі прасцей, то беражліва захаваныя і мадэрнізаваныя савецкія тэхнікумы і вучылішчы.

Ці можа сістэма прыняць больш абітурыентаў? Так, калі будзе вырашанае пытанне з інтэрнатамі. На нарадзе ўспамінаюць прыклад з Гродна.

Прыклад Купалаўскага ўніверсітэта - далёка не адзіны. Самы папулярны сярод замежнікаў - медыцынскі. Будоўля інтэрната набліжаецца да фінішу. Хоць раней не раз спынялася з-за перабояў з фінансаваннем.

Будаўнікі абяцаюць: студэнты-медыкі наладзяць уваходзіны да канца года. Каб укласціся ў тэрміны, на аб'екце працуюць больш як 150 чалавек. Карпусы ўзводзяць паэтапна. У некаторых пакоях ужо ідзе аздабленне.

З экспартам паслуг цесна звязаная і праблема прыватнай вышэйшай школы. Калі адукацыя купляецца як паслуга, значыць, ёсць спакуса эканоміць на якасці. Гэта дыскрэдытуе ўсю сістэму і недапушчальна ў нашай сістэме - упэўнены Прэзідэнт.

Самае вострае пытанне для навучэнцаў і іх бацькоў - ацэнка ведаў. Міністр адукацыі прапаноўвае вярнуцца да балансу іспытаў і тэстаў. Так, каб падлетак, заканчваючы школу, не цягнуў двайную нагрузку - іспыты і тэсты. Даручэнне Прэзідэнта - яшчэ раз уважліва перагледзець усю сістэму выпрабаванняў. Універсальнай догмы тут быць не павінна.

У развіцці сістэмы адукацыі, як і ў развіцці самога чалавека і грамадства, немагчыма паставіць кропку. Заўсёды будзе гарызонт пасля. І галоўнае, што абяцае дзяржава, - стымуляваць такое развіццё яна будзе рэгулярна, але акуратна - без узрушэнняў і перагінаў. Бо чалавечы капітал - самае дарагое, што ёсць сёння ў суверэннай Беларусі.